Department of Bioarchaeology

Wykorzystanie substancji psychoaktywnych ma bardzo długi rodowód. Substancje tego typu stosowane były jako stymulanty, depresanty, leki, a także służyły wprowadzaniu się w odmienne stany świadomości. Na obszarze andyjskim wykorzystywano w tym celu wiele roślin. Wśród nich poczesne miejsce zajmuje koka. Ze względu na zawartość kokainy była (i jest) wykorzystywana jako naturalny stymulant, znacznie ułatwiający funkcjonowanie w wysokich partiach gór. Pełni też istotną funkcje w systemie tradycyjnych wierzeń, rytuałów i medycyny ludowej. Znaleziska archeologiczne potwierdzają jej użycie w czasach prekolumbijskich. Analizy zabytków archeologicznych,  ludzkich szczątków kostnych i ikonografii występującej na wielu artefaktach wskazuje, że od samego początku koka pełniła ważną rolę nie tylko w życiu codziennym i religii, ale także w systemach ekonomicznych lokalnych i państwowych.

Evidence of surgical interventions leaving traces on bones is quite abundant in archaeological material all over the world and is found frequently in the Andes. Among them, trepanations are most common, while amputations represent a relatively small part of the material. These have been reported from a few sites on the Peruvian north coast and archaeologically associated with the Moche culture. In 2013, two new cases from this area were found in situ within the Wari imperial mausoleum excavated at Castillo de Huarmey. Two individuals, one man and one woman, were found in the antechamber, serving as guards for the occupants of the main burial chamber. Their left feet were amputated, disarticulated at the ankle joints, a long time before they died. The article presents this find and discusses the form of amputation and the possible reasons why it was performed. As the context of both individuals possessed the same specifics, suggesting that they performed similar tasks related to religion and ritual, this article also presents a cultural interpretation of these finds, using other artefacts—ceremonial beakers in the form of the left human foot—known from Wari and Tiwanaku cultures.

Przez całe dziesięciolecia rozwoju archeologii praktycznie nikt nie zaprzątał sobie głowy dziećmi, badaniem ich życia, ich roli w rodzinie, analizowaniem ich pozycji społecznej 1. Archeolodzy XIX i I poł. XX w. zajmowali się problemami znacznie poważniejszymi: procesem zasiedlania poszczególnych kontynentów, genezą powstania zbieracko–łowieckiego modelu życia, domestykacją kolejnych gatunków roślin i zwierząt, sposobami produkcji narzędzi kamiennych, cerami-ki i metali, etapami przechodzenia na osiadły tryb życia, warunkami kształtowa-nia się miast i państw, powstaniem religii, sztuki, pisma, przyczynami prowadze-nia konfliktów zbrojnych, podejmowania migracji czy kontaktów handlowych. Zagadnienia te — bez wątpienia podstawowe dla rozwoju cywilizacji i kulturowej ewolucji człowieka jako gatunku — wiązano (w dużej mierze oczywiście słusznie) z działalnością i kompetencjami ludzi dorosłych. Dzieci nie podbijały nowych tere-nów, nie udomawiały, nie opracowywały nowych rozwiązań technicznych, niczego nowego i oryginalnego nie tworzyły. Gdyby nie to, że za jakiś czas mieli z nich powstać dorośli (posiadający — niemal ex nihilo — te wszystkie skomplikowane umiejętności), można by było w zasadzie w ogóle o nich zapomnieć. Archeologia od czasów swych narodzin była dziedziną skrajnie androcentrycz-ną. Miała na to wpływ zarówno płeć większości badaczy, jak i podejmowana tema-tyka. W centrum zainteresowania był mężczyzna — twórca i wynalazca, opiekun i żywiciel rodziny, polujący, uprawiający rolę i hodujący zwierzęta, wydobywający kopaliny, wytapiający metale, produkujący narzędzia i broń, walczący z innymi mężczyznami, wreszcie biorący udział w obrzędach religijnych (które miały mu zapewnić powodzenie we wszystkich wcześniej wymienionych dziedzinach życia) 1 Podobny brak zainteresowania tą tematyką istniał także w badaniach historycznych czy antropo-logicznych. Za początek poważniejszej refleksji nad rolą dziecka i dzieciństwa w dziejach uważa się powszechnie (choć była to później praca wielokrotnie krytykowana) książkę: Ph. A r i è s, L'Enfant et la vie familiale sous l'Ancien Régime, wydaną w 1960 r. (tłum. pol.: Historia dzieciństwa. Dziecko i rodzina w dawnych czasach, Gdańsk 1995).

The destruction to, and disturbance of, archaeological deposits by burrowing animals (bioturbation), and particularly by rodents (rodenturbation), is well-attested. The attraction of burrowing rodents to archaeological sites exists for the same reason that humans also desire to excavate them: the presence of architectural features, material culture, and other evidence of human activity left behind in the soil. For the human excavator, this presents opportunities to analyze the human past; for the burrowing rodent, the looser soil provides easier material through which to dig, as well as increased access to biological and other remains. In particular, cemeteries possess an additional attraction for these rodents, as the presence of human skeletal remains provide increased opportunities for bone-gnawing for the animal population. Thee recent investigation of modern Indian porcupine (Hystrix indica) activity in a pre-1948 Muslim cemetery and in other archaeological contexts at Tel Zahara, located in the Central Jordan Valley in Israel, has furnished further data regarding effects of burrowing activity and bone-gnawing on both faunal and human remains. These results have implications for future study of the role of rodents in the post-depositional modification of both cemetery and other stratified remains at archaeological sites in Israel and elsewhere.

Until quite recently archaeology was almost exclusively androcentric, both in the research performed and in the researchers performing them. The situation changed in 1970s as a result of development of feminism and gender studies. Soon also children started to be a subject of archaeological research. This article is an attempt to apply this relatively new approach into the South American archaeology. Burial assemblages and iconography are analyzed in order to obtain information about the childhood and identification of possible childhood stages of the Moche culture (100-800 CE), with the special focus on the transition from being a child into being an adult. The results give some interesting insights into the Moche social structure, and their relation towards the youngest members of their society.