Alina Molisak

Naródu żydowski – wersja polska. Kilka uwag o literaturze. Wydaje się, że – poza najpoważnieszjymi pracami autorstwa Eugenii Prokop-Janiec zbyt mało jeszcze uwagi poświęcono tej części dziedzictwa kulturowego, którą można uznać za polsko-żydowską. We współczesnych polskich badaniach nad literaturą dopiero od prac krakowskiej badaczki rozpoczyna się powolny proces przypominania i odczytywania na nowo autorów, o których często po Zagładzie zapominano, lub traktowano ich dorobek jako zjawisko marginalne i nieznączące. Chciałabym w tym tekście poświęcić uwagę kategorii narodu żydowskiego, rozumianego nie tylko jako grupa etniczno-religijna, ale jako odrębna grupa narodowa, która, na wzór innych grup żyjących w Europie, zyskiwała własną tożsamość narodową czerpiąc wzory z myśli europejskiego oświecenia i romantyzmu. Wydaje mi się interesujące, iż właśnie w tekstach napisanych po polsku, żydowscy autorzy starali się wyrazić ów rodzaj wspólnoty symbolicznej, która spajać miała w nowoczesnej perspektywie żydowską wspólnotę. Podkreślę tylko, iż ze względu na szczupłość miejsca, nie będę tu analizować bardzo interesujących wersji literackich opisów narodu żydowskiego związanych z ideą syjonizmu (choć wśród tekstów literackich powstałych w języku polskim mamy obftość wielką takich zapisów). W europejskiej kulturze pojęcie narodu jako ważnej idei wyznaczajacej tożsamość grup społecznych pojawiło się w wieku XVIII i zyskało znaczenie pod wpływem filozofii Johanna Gottfrieda Herdera, który rozwinął koncepcje państwa narodowego. Przeobrażenia cywilizacyjne, jakie trwały w Europie w XVIII i XIX wieku dotyczyły także przemian tożsamości sprzyjały rozprzestrzenianiu się oraz popularności koncepcji narodowych. Najbliższe obserwowane przez wschodnioeuropejskich Żydów zmiany i kształtowanie się narodu dotyczyły mi.in powstawanie polskiej świadomości narodowej, związanej (w literaturze) z działalnością polskich twórców romantycznych. Stały się one jak sądzę, jednym ze źródeł inspiracji w wyrażaniu żydowskiej tożsamości narodowej. Starania o utrzymanie spójności społecznej i poczucia wspólnoty w czasach zaborów, podtrzymanie wspólnoty tożsamości w podzielonej Polsce (zabory trwały od 1795 do 1918 roku), wśród ludzi żyjących przez wiele lat w odmiennych państwach mogły stać się wzorem dla rozproszonej diaspory, zwłaszcza w czasach

In verschiedenen Kulturen, in denen die Formel der Totenbeschwörung zu finden ist, spielt die Existenz eines spezifischen Medium, dem die Funktion eines Mittlers zukommt, eine grundlegende Rolle. Die besondere Rolle des Friedhofs im Judaismus, der nicht nur als " beijt kwarot " (Haus der Gräber), sondern auch euphemistisch als " Haus des Lebens " bezeichnet wird, verdeutlicht den Rang, den man den Toten in dieser Kultur einräumt, deren Geister, gemäß der Legende, sich über diesem, ihnen für die Ewigkeit geschenktem Ort erheben. Mitteleuropäische Regionen, in denen die Shoah stattfand, werden als symbolischer Friedhof aller Ermordeten und Verbrannten gesehen; daraus resultiert die in der Kunst so häufig erwähnte und hervorgehobene Anwesenheit der jüdischen Geister. Wie Slavoj Žižek schreibt, dank der Begräbnisrituale schreiben sich die Verstorbenen " in den Text symbolischer Tradition ein, die ihnen garantiert, dass sie trotz des Todes im Gedächtnis der Gemeinschaft

Żydowskie kobiety w pierwszej połowie XX wieku-portrety literackie Przemiany cywilizacyjne – od połowy XIX wieku coraz bardziej wyraźne, coraz szybciej zachodzące – wpływały znacząco na formy zachowań i postawy, jakie pojawiały się w rozproszonych społecznościach żydowskiej diaspory. Dotyczyły one również roli kobiet tak w kontekście tradycyjnej rodziny jak i w rolach społecznych, jakie odgrywały one we wcześniejszych wiekach. Pamiętać przy tym należy, iż od końca XVII wieku odmiennie kształtowała się tożsamość wschodnioeuropejskich Żydów. W tej części diaspory zwolennicy Haskali stanowili jednak mniejszość wśród tradycyjnej ortodoksji i wielu odmian silnego ruchu chasydzkiego. Wskazując najbardziej interesujące nas różnice dostrzec można całkiem odmienne zjawiska historyczne, w tym na chyba najbardziej znaczący-w dziejach polskich nie pojawił się tak znaczący fenomen jak sławne salony niemieckich Żydówek. Odpowiednio później także (i to dużo później, bo niemal o sto lat) podejmowana była w literaturze polskiej problematyka społecznej emancypacji i asymilacji Żydów. W pierwszej połowie XX wieku, obok nurtów religijnych silne wpływy zyskała wśród Żydów polskich posiadających (w odróżnieniu chyba od niemieckich Żydów mocne poczucie odrębności narodowej) koncepcja socjalistycznego Bundu, aktywnie działali także syjoniści. Obok (istniejących już wcześniej) tendencji asymilacyjnych obecne było w coraz liczniejszej grupie społecznej przekonanie o oryginalnej polsko-żydowskiej tożsamości, o byciu Polakami narodowości żydowskiej. Ta ostatnia wizja wprost nawiązywała do romantycznych jeszcze koncepcji Adama Mickiewicza, którego recepcja umożliwiała synkretyczne współistnienie niekonkurencyjnych wersji tożsamości, polskiej i żydowskiej. Historycznoliterackie analizy jakie są podejmowane wraz z rozwojem badań nad kulturową tożsamością płci (gender studies) dotyczą ujęć postaci kobiecych w zapisach tekstów literackich. Badaniem postaci i bohaterek żydowskich w literaturze niemieckiej zajmował się m.in. Florian Krobb, zaś w literaturze polskiej śledziła te wątki Bożnena Umińska. 1 Oboje podkreślali pewne ustalone w europejskiej wyobraźni literackiej konwencje, czasami wręcz schematy czy stereotypy używane dla przedstawiania żydowskich bohaterek.

Porträt und Selbstporträt jüdischer Frauen in der ersten Hälfte des 20. Jh. Die seit der Mitte des 20. Jahrhunderts immer mehr deutlichen und sich immer schneller vollziehenden sozialen und wirtschaftlichen Änderungen übten einen bedeutenden Einfluss auf Verhaltensweisen und Ansichten, die in den zerstreuten Gemeinschaften der jüdischen Diaspora vertreten waren. Der Wandel bezog sich auch auf die Position der Frauen sowohl in der traditionellen Familie, als auch in sozialen Rollen, die die Frauen in den früheren Jahrhunderten gespielt hatten. Es ist dabei zu beachten, dass sich die Identität der osteuropäischen Juden seit dem 17. Jahrhundert auf ihre eigene, von der westlichen Entwicklung abweichende Art gestaltet hat. In diesem Teil der Diaspora waren die Anhänger der Haskala doch eine Minderheit. Eine dominierende Strömung war die traditionelle Orthodoxie und viele Varianten der starken chassidischen Bewegung. Wenn wir nach den für uns besonders interessanten Unterschieden suchen, werden wir feststellen, dass es zum Teil völlig unterschiedliche historische Erscheinungen gegeben hat. In der polnischen Geschichte hat es nie ein Phänomen gegeben, das mit den berühmten Salons der deutschen Jüdinnen vergleichbar wäre. Entsprechend später (und zwar viel später, denn um fast einhundert Jahre) wurde in der polnischen Literatur die Problematik der sozialen Emanzipation und der Assimilation der Juden zur Sprache gebracht. In der ersten Hälfte des 20. Jahrhunderts übte unter den polnischen Juden (die im Gegensatz zu den deutschen Juden ein starkes nationales Selbstbewusstsein hatten) außer den religiösen Strömungen auch die Konzeption des sozialistischen Bundes einen starken Einfluss aus, aktiv wirkten ebanfalls die Zionisten. Neben den (schon früher bestehenden) Assimilationstendenzen, vertraten immer mehr Juden die Überzeugung, dass es eine eigenartige polnisch-jüdische Identität gibt, dass man Pole mit jüdischer Nationalität ist. Die letzte Vision bezog sich direkt auf die romantischen Konzeptionen von Adam Mickiewicz. In seiner Auffassung war eine synkretische Koexistenz der nicht konkurrierenden Identitätsversionen, der polnischen und der jüdischen, möglich.